مقدمه

نياز انسان به آب باعث شده تا اكثر تمدن هاي بشري در كنار رودخانه ها شكل بگيرند. انسان هاي اوليه  با زندگي در كنار رودخانه ها  بطور فطري و تجربي آموخته بودند كه جهت استفاده بهينه از اين منابع خدادادي، مي بايد رودخانه ها را دوست داشت و حتي در بعضي از فرهنگ هاي كهن آب و رودخانه بعنوان موجودي مقدس و حيات بخش مورد ستايش و احترام  بود.  با توسعه شهرنشيني و اجراي طرح هاي عمراني و دور شدن انسانها از رودخانه اين دوستي گسسته شد و انسان با برداشت  بي رويه شن  و ماسه از بستر رودخانه، خانه و شهرك سازي در حريم و بستر رودخانه، احداث سازه هاي تقاطعي و غيره اقدام به تعرض  به رودخانه و بر هم زدن رژيم متعادل و پايدار آن نمود. رودخانه ها به مثابه موجودات زنده اي هستند كه در مقابل اين تعارض اقدام متقابل نموده و لذا رژيم هيدروليكي آن در يك روند براي رسيدن به تعادل مجدد قرار مي گيرد.  مهندسي رودخانه علمي است كه اين اعمال اندر كنشي را بطور سيستماتيك هماهنگ و هدايت خواهد نمود و به عبارتي ديگر مهندسي رودخانه شامل تمام مراحل  برنامه ريزي،  طراحي، اجرا و بهره برداري از عمليات مختلفي است كه به منظور بهبود وضعيت رودخانه در جهت استفاده بهتر از آن اعمال مي گردد.

رودخانه ها شريان هاي اصلي حيات كليه سازه هاي آبي محسوب مي شوند و حفاظت و بهره برداري بهينه از آنها و همچنين حراست از  بستر و حريم آنها از مهم ترين  مسئوليت هاي وزارت نيرو مي باشد. 

استفاده بهينه از رودخانه ها به لحاظ اهميتي كه اين منابع طبيعي در برآورد نيازهاي بشري، از ديرباز تاكنون داشته اند از انگيزه هاي مهم به وجود آمدن شاخه ديگري از مهندسي آب به نام مهندسي رودخانه بوده است.  به علت نزديكي سازه هاي تغذيه كننده از آب رودخانه و زمين هاي كشاورزي اطراف رودخانه نياز به يك  برنامه ريزي  علمي جهت حفظ و حراست از اين سازه ها اجتناب ناپذير مي باشد.  علمي كه در مورد كليه مراحل  مطالعه و برنامه ريزي، طراحي، اجرا و بهره برداري  جهت بهبود و يا تغيير وضعيت موجود يك رودخانه به منظور برآورد نيازهاي عمراني بحث مي كند مهندسي رودخانه ناميده مي شود. 

 علمي كه در مورد كليه مراحل  مطالعه و برنامه ريزي، طراحي، اجرا و بهره برداري  جهت بهبود و يا تغيير وضعيت موجود يك رودخانه به منظور برآورد نيازهاي عمراني بحث مي كند مهندسي رودخانه ناميده ميشود

رودخانه ها به مثابه موجودات زنده اي هستند كه در مقابل تعارض بشر اقدام متقابل نموده و لذا رژيم هيدروليكي آن در يك روند براي رسيدن به تعادل مجدد قرار مي گيرد

 

كليه رودخانه ها در معرض تغيير و تحول قرار دارند و كارهاي مهندسي رودخانه براي تغيير بده، مطالعه بده رسوبي،  مسير رودخانه، عمق آبراهه، پهنه سيل گير و كيفيت آب مورد نياز مي باشد. روش هاي معمول در راه رسيدن به اين اهداف استفاده از سازه هاي مختلف به تنهايي يا تركيبي از آنها مثل سد،  سيل بند خاكي يا بتني، پوشش بدنه، آبشكن  يا به كار گرفتن راه حل هاي قديمي مثل لايروبي مي باشد. از جمله مباحث مهم در مهندسي رودخانه شناخت شكل رودخانه (مرفولوژي )، تثبيت، سواحل و بستر رودخانه، كاناليزه كردن و كنترل سيلاب مي باشد.

 

كليه رودخانه ها در معرض تغيير و تحول قرار دارند

 

 

                                  

به كمك مرفولوژي رودخانه مي توان اطلاعاتي از شكل هندسي آبراهه، شكل بستر و پروفيل طولي رودخانه به دست آورد

 













                                 مهندسي رودخانه ها

مرفولوژي رودخانه :

شناختن شكل و ساختمان رودخانه مرفولوژي رودخانه ناميده مي شود به عبارتي به كمك مرفولوژي رودخانه مي توان اطلاعاتي از شكل هندسي آبراهه، شكل بستر و پروفيل طولي رودخانه به دست آورد. مرفولوژي يك رودخانه تحت تاثير عوامل متفاوتي مثل سرعت جريان فرسايش و نحوه رسوب گذاري قرار دارد از نظر مرفولوژي رودخانه ها  به دو طريق زمين شناسي و نوع مسير تقسيم مي شوند:

 از نظر زمين شناسي: در اين تقسيم بندي با رودخانه هاي جوان، كامل، مسن مواجه هستيم.

رودخانه هاي جوان : رودخانه هايي هستند كه در شيبهاي تند جريان دارند. دره اين رودخانه ها به شكل و فرسايش در اين رودخانه ها تا هنگامي كه بستر به حالت تعادل نسبي برسد ادامه دارد.رودخانه هاي كامل : اين نوع رودخانه ها در دره هاي پهن تري جريان داشته و از شيب نسبتاً ملايمي برخوردارند. فرسايش ديواره ها در اين نوع رودخانه ها جايگزين فرسايش بستر گرديده است،  چرا كه بستر قبلاً به يك حالت تعادل نسبي رسيده است.

رودخانه هاي مسن : اين رودخانه ها در دره هاي بسيار پهن جريان داشته، بسترشان داراي شيب ملايمي است و در مسير آنها آبشاري وجود ندارد.  مسيرهاي نعل اسبي در حاشيه رودخانه حاكي از تغيير مسير پيچ هاي رودخانه در طول زمان مي باشد. رودخانه كارون در ايران مثال خوبي از اين نوع رودخانه هاست. 

 

در رودخانه هاي كامل فرسايش ديواره ها جايگزين فرسايش بستر مي‌گردد،  چرا كه بستر قبلاً به يك حالت تعادل نسبي رسيده است.

 از لحاظ نوع مسير: رودخانه ها با مسير مستقيم،  پيچان،  شرياني، از همديگر مشخص مي شوند.

رودخانه ها با مسير مستقيم : بيشتر دربازه هاي كوتاه، رودخانه ها اين شكل را پيدا مي كنند كه خود يك حالت ناپايدار و انتقالي است و پس از برخورد با مانع در مسير رودخانه اين حالت از بين مي رود.

رودخانه ها با مسير پيچان : نماي بالاي اين رودخانه ها شامل يك  رشته  پيچ هاي پي در پي   

 مي باشد كه با مسيرهاي مستقيم به يكديگر وصل شده اند. رودخانه هاي پيچان داراي شيب ملايم مي باشند و غالباً ناپايداري در مسير آنها ديده مي شود. در ساحل بيروني پيچ،  سرعت جريان زياد شده كه همين امر باعث ايجاد فرسايش در اين سمت و در نتيجه رسوبگذاري در ساحل مقابل مي گردد. اين فعل و انفعالات به مرور زمان باعث پيش روي پيچ  به سمت ساحل بيروني و هم زمان با آن به طرف پايين دست رودخانه مي گردد.

رودخانه ها با مسير شرياني : اين رودخانه ها شامل يك تعداد آبراهه مي باشند كه در طول مسير از هم جدا شده و دو مرتبه به يكديگر مي پيوندند.

 

                   

رودخانه ها با مسير مستقيم،  پيچان،  شرياني، از همديگر مشخص مي شوند

 

 





تثبيت بستر رودخانه ها:

اين نوع فرسايش بيشتر در رودخانه هاي جوان كه بستر آنها به حالت تعادل نرسيده ديده مي شود و بستر رودخانه به علت شيب تند و سرعت زياد جريان فرسايش يافته و مواد  شسته شده  به پايين رودخانه منتقل مي گردد.

راه حل معمولي براي تثبيت بستر رودخانه احداث  شيب شكن در طول بازه مورد نظر مي باشد. اين شيب شكن ها مي توانند از جنس بتني يا گابيوني ساخته شوند. ارتفاع متوسط شيب شكن ها و فاصله آنها از يكديگر پس از انجام مطالعات هيدروليكي دقيق با توجه به شرايط و جنس خاك قابل طراحي مي باشد.

 شيب شكن ها را با توجه به شرايط جريان  بر روي بستر رودخانه و يا در زير بستر رودخانه  مي توان احداث كرد كه با مرور زمان رسوبات بين اين سدهاي كوتاه  ته نشين مي شود و در نتيجه يك شيب ملايم در كف رودخانه ايجاد مي گردد.

 

راه حل معمولي براي تثبيت بستر رودخانه احداث  شيب شكن در طول بازه مورد نظر مي باشد

 

تثبيت ديواره رودخانه ها:

فرسايش ديواره رودخانه ها كه در رودهاي مسن با آنها مواجه  هستيم باعث بروز خسارات زيادي در زمين هاي اطراف رودخانه و سازه ها شده و حريم كاذبي براي رودخانه ها به وجود مي آورد كه به اين ترتيب از پتانسيل زمين هاي قابل استفاده اطراف رودخانه ها مي كاهد.

 

 

 

تثبيت ديواره هاي رودخانه ها:

 

 

علل  فرسايش ديواره ها

اگر جنس مصالح ديواره ها ريزدانه رسي و يا چسبنده باشد به علت نفوذپذيري كم، در زمان فروكش سيلاب، سطح آب سريع پايين آمده، امكان زهكش سريع موجود نبوده و كاهش نيروي برشي بين ذرات سبب فرو ريختن ديواره ها خواهد شد.

اگر جنس مصالح ديواره ها ريزدانه غيرچسبنده باشد در اثر برخورد امواج با ديواره ها فرسايش سطحي به وقوع مي پيوندد.

در حالتي كه مصالح ديواره ها انواعي از مصالح فوق باشند بالا آمدن سطح آب زيرزميني و زهكشي آب از ديواره ها به سمت رودخانه، ذرات ريز را شسته،  باعث ريزش ذرات درشت بالايي ميشود.

انواع فرسايش

فرسايش پنجه : بخش زيرين ديواره ها در اثر برخورد با امواج فرسايش پيدا كرده و بالاي ديواره ها فرو مي ريزند.

لغزش كناره : اگر مصالح ديواره ها از جنس ريزدانه بوده و قدرت زهكشي را بعد از فروكشي سيلاب نداشته باشد با لغزش كناره و ريزش اين قسمت مواجه خواهيم بود.

لغزش سيالي : زماني كه خاك كناره ها از سيلت يا ماسه بوده و تراكم بالايي نداشته باشد در اثر اشباع شدن ريزش مي كند.

راه حل هاي جلوگيري از فرسايش ديواره ها

روند فرسايش تاكنون در جهان به صورت مدل رياضي در نيامده است و پي بردن به اينكه فرسايش بعدي در كجا و در چه مقطعي به وقوع خواهد پيوست جز با مطالعه رفتار طولاني مدت رودخانه از طريق تفسير عكسهاي هوايي در مقاطع زماني مختلف و جمع آوري اطلاعات محلي از طريق افراد ذي صلاح بومي امكان پذير نمي باشد.  ساختن مدل فيزيكي رودخانه در مقاطعي كه در معرض تخريب بيشتر قرار دارند نيز مي تواند اطلاعاتي كيفي به ما بدهد،  با علم به اين مطالب گفتني است كه تاكنون راه حل هاي شناخته شده جهاني جهت جلوگيري از فرسايش ديواره ها عبارتند از: تثبيت سواحل و كاناليزه كردن.

تثبيت سواحل : بعد از تشخيص نسبي سواحل فرسايش پذير به گونه اي  كه گفته شد مي توان اقدام به تثبيت سواحل به دو روش مستقيم و غيرمستقيم نمود.

روش مستقيم (ايجاد سازه هاي طولي ) : در اين روش از سازه تثبيت كننده به طور مستقيم و به شكل پوشش بدنه بر روي ساحل استفاده مي كنند. پوششهاي بدنه را مي توان بنا به جنس مصالح قابل دسترس در انواع گوناگون طراحي نمود به عنوان مثال يك روش معمول در اروپا و آمريكا استفاده از ماشين هاي قراضه و تايرهاي فرسوده اتومبيل مي باشد كه پس از ايجاد يك شيب ملايم در ساحل آنها را به صورت آجر چيني در كنار هم قرار مي دهند ولي با توجه به شرايط فعلي در ايران، استفاده از پوشش هاي بدنه از جنس سنگريزه (سنگ لاشه ) ، تورسنگ (گابيون )،  بلوك هاي بتني و يا كيسه هاي مخلوط سيمان و ماسه پيشنهاد مي شود.  پوشش بدنه بايد حتماً قابليت عبور زه آبهاي اراضي حاشيه رودخانه را داشته باشد، در غير اين صورت در اثر اشباع شدن خاك، احتمال از بين رفتن سازه وجود دارد. در زير پوشش بدنه بايد حتماً يك لايه فيلتر از جنس شن و ماسه و يا فيلتر غشايي (ژئوتكستايل ) در نظر گرفت تا از شسته شدن مواد ريزدانه از پشت پوشش بدنه جلوگيري به عمل آيد. كاشتن درختچه ها بعد از ايجاد شيب لازم در سواحل نيز يكي ديگر از راههاي تثبيت سواحل رودخانه هاست.  با جمع بندي مطالب فوق تثبيت سواحل رودخانه ها به شيوه مستقيم  ( ايجاد سازه هاي  طولي ) را مي توان به انواع زير تقسيم بندي كرد:

       ¨         ساحل سازي توسط پوشش بدنه اي سنگريزه اي

       ¨         ساحل سازي توسط روكش تور سنگي

       ¨         ساحل سازي توسط كيسه هاي مخلوط ماسه و سيمان يا بتن خشك

       ¨         ساحل سازي توسط روش بيولوژيكي يا كاشتن درختچه هايي مانند توسكا

 

راه حل هاي شناخته شده جهاني جهت جلوگيري مستقيم از فرسايش ديواره ها عبارتند از: تثبيت سواحل و كاناليزه كردن

روش غيرمستقيم : تثبيت رودخانه ها در روش غيرمستقيم توسط احداث سازه هاي عرضي يا آبشكن كه اپي هم ناميده مي شود در طول ساحل فرسايش پذير انجام مي گيرد. در اين روش يك سري آبشكن به طور متوالي و عمود بر مسير جريان رودخانه ساخته مي شوند. اين آب شكن ها از يك سمت به ساحل رودخانه متصل شده و تا مسافتي در داخل بستر رودخانه به جلو مي آيند. آبشكن ها بسته به نوع مصالح به كار رفته در ساختمان به انواع مختلف سنگريزه اي، گابيوني، شمع فلزي يا چوبي تقسيم مي شوند.
سرعت آب هنگام برخورد با اپي ها گم شده و جريان پس از چرخش به آبشكن بعدي برخورد مي كند و بدينوسيله نيروي فرسايش آب مستهلك مي شود از طرفي به علت كم شدن سرعت آب، رسوبات حل شده توسط رودخانه بين هر جفت از اپي ها ته نشين شده و به مرور زمان فواصل بين اپي ها با اين رسوبات پر مي شود. در مورد فاصله بين اپي ها فرمول خاصي وجود ندارد البته  به  تجربه ثابت شده كه فاصله بين دو آبشكن بايد طوري باشد كه تنها يك جريان چرخشي بين هر جفت اپي ايجاد شود و بنابراين فاصله بايد يك تا دو برابر عرض متوسط رودخانه در طول فرسايش پذير باشد. با توجه به مطالب گفته شده طول آبشكن ها نيز معمولاُ1تا 4 برابر فاصله بين دو آبشكن توصيه مي شود. اپي ها را معمولاً با زاويه 90 درجه مي سازند.
آبشكن ها يا سربسته اند يا باز، در آبشكن هاي سربسته از نفوذ آب بر بدنه جلوگيري مي شود ولي در داخل آبشكن هاي باز كه غالباً به صورت شمع هاي فلزي يا چوبي هستند آب جريان دارد. از نظر نحوه جوابگويي آبشكن هاي سربسته در جهت تثبيت سواحل سريع تر عمل مي كنند.
 
تثبيت رودخانه ها در روش غيرمستقيم توسط احداث سازه هاي عرضي يا آبشكن كه اپي هم ناميده مي‌شود در طول ساحل فرسايش پذير انجام مي‌گيرد
 
كاناليزه كردن رودخانه :
در پيچ هاي با درجه چرخش زياد در رودخانه، كه به اين دليل رودخانه دائماً در حال فرسايش مي باشد، كاناليزه كردن رودخانه مي تواند مطرح باشد. در حالت طبيعي اين روند فرسايش آنقدر ادامه مي يابد تا انرژي رودخانه مستهلك شود. در نتيجه ي اين فرآيند دو سمت گلوگاه پيچ به مرور زمان به يكديگر نزديك مي شوند تا در نهايت به يكديگر متصل شوند به صورتي كه پيچ به صورت يك مسير نعل اسبي،  بيرون از مسير اصلي و جديد رودخانه باقي مي ماند. در چنين پيچ هايي راه حل كاناليزه كردن رودخانه است كه جهت نيل به اهداف زير صورت مي گيرد:
_ جلوگيري از تخريب تاسيساتي كه در كناره بيروني پيچ قرار گرفته اند و تثبيت اين مواضع براي جلوگيري از فعاليت مجدد آنها.
_ كنترل روند طبيعي فرسايش رودخانه جهت كنترل و هدايت درست آن براي رسيدن به اهداف پيش بيني شده.
_ كاهش هزينه تثبيت در آينده چرا كه مسير كاناليزه شده جديد به مراتب كوتاهتر از تمامي طول فرسايش پذير پيچ مي باشد.
_ افزايش بده رودخانه به علت كوتاهتر شدن مسير و افزايش شيب بستر رودخانه.
انواع روش هاي كاناليزه كردن رودخانه به دو صورت زير ممكن است:
روش اول احداث مسير جديد يا مقطع عرضي كامل مي باشد. در اين روش پس از طراحي مسير جديد مقطع عرضي كامل رودخانه با تثبيت متوسط بين رقوم دو گلوگاه پيچ احداث مي شود و سپس دهانه رودخانه در مسير قبلي با خاكريز مسدود مي گردد.
روش دوم به كمك احداث كانال هادي مي باشد. كانال هادي آبراهه كوچكي است كه پس از مسير يابي (طراحي مسير جديد بر روي نقشه ) با مقطع عرضي كه حداقل ده درصد از دبي طراحي را بتواند عبور دهد با خاكبرداري احداث مي شود. در اين حالت با توجه به فعال بودن پيچ رودخانه، مقداري از دبي جريان به مرور زمان وارد كانال هادي شده و با توجه به شيب بستر اين آبراهه به مرور زمان و در اثر فرسايش عريض تر شده و ظرفيت مطلوب را جهت انحراف رودخانه به وجود مي آورد. در دبي هاي كم چون امكان .بسته شدن كانال هادي به علت رسوب گذاري وجود دارد لذا در آغاز،  بايد يك سد كوتاه خاكي طراحي شود تا مانع ورود جريان آب با سرعت كم به داخل كانال شود و در عوض در دبي هاي سيلابي با عبور آب از روي آن اين سد كوچك شسته شده و جريان آب، مقطع عرضي واقعي خود را به مرور زمان ايجاد كند.
كنترل سيلاب:
از ميان روش هاي كتترل سيلاب مانند احداث سد مخزني _ آبخيز داري _ احداث سيل بند هاي خاكي يا بتني و انحراف سيلاب، دو مورد آخر يعني احداث سيل بندهاي بتني يا خاكي و انحراف سيلاب جزو مباحث مهندسي رودخانه است.
كنترل سيلاب به كمك احداث سيل بند هاي خاكي يا بتني: در اين روش ابتدا دبي طراحي يا در حقيقت دبي با دوره بازگشت مورد نظر انتخاب مي گردد. دوره بازگشت با توجه به درجه اهميت مورد نظر و يا ملاحظات اقتصادي انتخاب مي شود.
سپس با توجه به دبي طراحي، محاسبات پروفيل سطح آب در رودخانه انجام مي گيرد. اين محاسبات (با توحه به حجم زياد چنين محاسباتي ) مي تواند به كمك مدلهاي رياضي جريان ماندگار انجام  گيرد كه يكي از معروفترين اين مدلها در كشور ما مدل رياضي HEC-2 مي باشد. اين مدل رياضي به ازاي يك سري اطلاعات از وضعيت مثل شكل مقطع عرضي رودخانه در مقاطع مختلف، ضريب زبري، شرايط حدي پايين دست و غيره مي تواند رقوم سطح آب بعلاوه سرعت جريان و يك سري اطلاعات ديگر از چگونگي وضعيت جريان را براي هر مقطع عرضي از رودخانه محاسبه و به صورت جداولي ارائه نمايد.
با توجه به رقوم سطح آب و سرعت جريان و ساير ملاحظات و مباني طراحي، مسير سيل بندها در  جناحين رودخانه و ارتفاع آنها در بخش هاي گوناگون رودخانه تعيين و با توجه به جنس مصالح قابل دسترسي در محل، بدنه سيل بندها طراحي مي گردد.
كنترل سيلاب به كمك انحراف از رودخانه: اين روش در مواردي قابل استفاده است كه محلي براي تخليه سيلاب مثل درياچه،  باتلاق و يا يك فرورفتگي بزرگ و طبيعي در حوالي منطقه مورد مطالعه وجود داشته باشد. در اين روش براي صرفه جويي در احداث سيل بند در تمامي طول رودخانه در محلي مناسب،  سيلاب منحرف مي گردد اما در هر حال با كسب اطمينان از اين امر كه محل مورد نظر، قابليت ذخيره حجم سيلاب را دارا مي باشد محل انحراف در رودخانه مشخص مي گردد. سپس سيلاب مازاد بر كشش طبيعي رودخانه يا به طور طبيعي و يا به كمك يك سازه انحرافي در محل مورد نظر به داخل يك كانال سيلاب بر منحرف و سرانجام به محل درياچه يا فرورفتگي انتقال مي يابد. در اين روش بايد هزينه احداث سازه انحرافي و كانال سيلاب بر از هزينه هاي احداث سيل بند در پايين دست محل انحراف تا انتهاي رودخانه ارزان تر باشد تا اجراي چنين طرحي از لحاظ اقتصادي موجه تلقي گردد.
براي فعاليت در مهندسي رودخانه تسلط بر با مباحثي چون هيدرولوژي _ هيدروليك رودخانه ها_ مدل هاي هيدروليكي _ مكانيك خاك _ سازه هاي هيدروليكي نقش اساسي را ايفا مي كنند.
 
 رودخانه هاي ايران          
رشته‌كوههاي اصلي و وضع توپوگرافي آنها نقش مؤثري در رژيم بارندگي و پيدايش منابع آبهاي سطحي بر عهده دارند.
 كوههاي البرز و زاگرس كه عمده‌ترين رشته‌كوههاي ايرانند، از نظر جهت و گسترش، عامل تعيين‌كنندة ريزشهاي كشور بشمار مي‌آيند. ريزشهاي جوي كه در ارتفاعات مزبور متمركز است و بيشتر بصورت برف مي‌باشد، منبع اصلي آب رودخانه‌ها بوده و سرچشمة رودخانه‌هاي مهم كشور را تشكيل مي‌دهند. بديهي است عامل اصلي ريزشهاي جوي، جريان هوايي است كه از غرب و حوضة مديترانه بسوي فلات ايران حركت مي‌كند و بيشتر رطوبت خود را در برخورد با كوههاي زاگرس و البرز از دست مي‌دهد و به ريزش باران و برف در فصلهاي پائيز و زمستان مي‌انجامد.
بخشي از اين آبها درون شكافهاي آهكي كوههاي زاگرس نفوذ مي‌كند و چشمه‌سارهاي فراواني را پديد مي‌آورد و آب رودخانه‌ها را بخصوص در فصل خشك تابستان تأمين مي‌كند. غالباً بارانها و رگبارهايي كه در فصل بهار در كوهپايه‌هاي البرز و زاگرس و ديگر كوههاي كشور ريزش مي‌كنند، به جاري شدن سيلهاي شديد و كوتاه‌مدت مي‌انجامد و طبيعتا بخشي از آبهاي سطحي كشور را نيز تأمين مي كنند.
 

رودخانه هاي مرزي ايران
كشور جمهوري اسلامي ايران با كشورهاي همجوار داراي مرزهاي آبي متعدد و متنوعي مي باشند. نزديك به 22درصد (1918 كيلومتر) از مرز مشترك كشور را 26 رودخانه كوچك و بزرگ تشكيل مي دهند. (كل مرزهاي كشور حدود 8755كيلومتر است كه از اين مقدار 2700 كيلومتر از آن دريائي و 4137 كيلومتر نيز خشكي ميباشد).برزگترين مرز رودخانه اي مربوط به روخانه ارس به طول 475 كيلومتر و كوچكترين مرز رودخانه اي مربوط به رودخانه دريرج به طول تنها 5/2 كيلومتر و قسمتي از مرز مشترك ايران با عراق مي‌باشد.تنها رودخانه مرزي قابل كشتيراني ايران اروند رود به طول 86 كيلومتر با كشور عراق مي باشد.
 
 


وضعيت مهمترين رودخانه هاي ورودي به كشور           
به طور خلاصه مهمترين رودخانه هاي ورودي به كشور را مي توان رودخانه هاي هيرمندو هريرود در شرق و ارس ، ساريسوو قره سو در غرب دانست كه در ذيل به آنها پرداخته خواهند شد.
 
رودخانه هيرمند:
رودخانه هيرمند با آورد تقريبي سالانه حدود 5/8 ميليارد متر مكعب از كوههاي غرب كابل سرچشمه گرفته و پس از طي 1050 كيلومتر وارد مي شود در حال حاضر سهم ايران از آب رودخانه هيرمند حدود 26 مترمكعب در ثانيه با حدود 800 ميليون مترمكعب در سال است .
 
رودخانه هريرود:
رودخانه هريرود در شرق كشور با دبي متوسط ساليانه حدود 1/2 ميليارد مترمكعب جاري مي باشد كه طبق آخرين توافق انجام شده، كشور ايران حق استفاده از 50% آب را دارد. ميزان برداشت فعلي آب از رودخانه هريرود حدود 150ميليون مترمكعب است و اين رودخانه كه حدود 112كيلومتر از مرز مشترك ايران و تركمنستان را تشكيل مي دهد پس از دريافت شاخه كشف رود از ايران خارج مي شود. ميزان آب خروجي از اين نقطه شايد به دليل كه اهميتي آن تاكنون گزارش نشده است وليكن به نظر مي رسد اين مقدار مي تواند بعنوان درصدي از آب خروجي كشور به حساب آيد.
 
رودخانه هاي ساري سو و قره سو:
اين رودخانه ها در غرب كشور و در مرز كشور ايران و تركيه قرار دارند. پروتكلهاي در خصوص بهره برداري از آب آنها بين كشور ايران و تركيه  وجود دارد، ولي همواره بر سر اجراي آنها اختلافاتي با كشورهاي مقابل وجود داشته است .
 
رودخانه ارس:
اين رودخانه از كشور تركيه سرچشمه گرفته و پس از طي 1070كيلومتر به درياي خزر مي ريزد كه 475 كيلومتر از آن مرز بين كشور ايران با ارمنستان و آذربايجان را تشكيل مي دهد. حجم آورد ساليانه ارس در قسمتهاي مختلف رودخانه به دليل اضافه شدن سرشاخه ها به آن متفاوت است. اين مقدار در محل سد ارس طبق گزارشات موجود حدود 4/8 ميلياردر مترمكعب مي باشد. بهره برداري از آب رودخانه ارس به نسبت مساوي 50- 50 بين ايران و كشورهاي همسايه تقسيم شده است.
 
وضعيت مهمترين رودخانه هاي خروجي از كشور:
در اين بخش نيز مهمترين رودخانه هاي خروجي از كشور را مي توان رودخانه هاي شمال استان خراسان، رودخانه اترك و رودخانه هاي غرب كشور دانست كه توضيحات اجمالي پيرامون آنها در ذيل آورده ميشود.
 
شمال استان خراسان:
اين رودخانه ها عمدتا به صورت متوالي از ايران سرچشمه گرفته و با آورد ساليانه حدود 120 ميليون مترمكعب از كشور خارج مي شوند حقابه ايران از آب اين رودخانه ها طبق پروتكل هاي موجود عمدتا50 -   50  مي باشد از وضعيت بهره برداري از آنها در حال حاضر اطلاع دقيقي وجود ندارد .
 
رودخانه اترك:  
اين رودخانه از بخش اترك خارجي كه از خاك تركمنستان سرچشمه گرفته و بزرگترين شاخه آن رودخانه سمبار است و اترك داخلي كه در داخل كشور ايران جريان دارد تشكيل يافته است. اين دو شاخه در محلي كه نام چات تلاقي كرده و پس از طي 80كيلومتر از مرز در كشور در محلي بنام داشلي برون به طرف خاك تركمنستان تغيير مسيرداده و از طريق خاك تركمنستان وارد درياي خزر مي شود. حجم جريان ساليانه در محل چات حدود 440ميليون مترمكعب است كه 220ميليون مترمكعب از آن سهم ايران بوده و 85ميليون مترمكعب در حال حاضر در دست بهره برداري است .
 
رودخانه هاي غرب كشور:
اين رودخانه ها را به طور كلي مي توان به دو دسته رودخانه هاي با آبدهي كم تا متوسط و رودخانه هاي با آبدهي زياد تقسيم بندي كرد.
در بخش رودخانه هاي با آبدهي كم تا متوسط رودخانه هائي چون قوره تو، كنگير، ميمه ، دويرج و ... وجود دارند كه عموما از ايران سرچشمه گرفته و به صورت متوالي مي‌باشند. رودخانه هائي كه خط مرز دو كشور را قطع مي كنند متوالي و رودخانه هاي در امتداد مرز دو كشور را محاذي مي گويند
پروتكلهاي موجود بهره برداري از آبها اغلب به ميزان 50 -  50 مي باشد.
در بخش رودخانه هاي با آبدهي زياد رودخانه هاي ذاب و سيروان  قرار دارند رودخانه هاي ذاب و سيروان مجموعا آورد متوسط ساليانه حدود 3-4 ميليارد مترمكعب را از كشور خارج كرده و هيچگونه پروتكلي جهت بهره برداري از آب آنها با كشور مقابل وجود ندارد.
 
 
رودخانه آستارا جاي:
اين رودخانه از ارتباطات مشترك در كشور ايران و آذربايجان در شمال غربي ايران سرچشمه گرفته آورد ساليانه أي حدود 70 ميليون مترمكعب را جمع آوري و به درياي خزر مي ريزد. اين رودخانه در قسمت اعظمي از طول كوتاه خود مرز دو كشور را تشكيل مي دهد و تاكنون نيز پروتكل رسمي در خصوص بهره برداري از آب آن بين دو كشور منعقد نشده است.

 

تقسيم‌بندي رودهاي كشور

‍          رودهاي ايران از نظر زهكشي به دوازده حوضه به شرح زير تقسيم مي‌گردند:

1- حوضه درياي خزر

2- حوضه خليج فارس و درياي عمان

3-حوضه درياچه اروميه

4- حوضه درياچه نمك قم

5- حوضه اصفهان و سيرجان

6- حوضه نيريز يا بختگان

7- حوضه جازموريان

8- حوضه دشت كوير

9- حوضه كوير لوت

10- حوضه اردستان و يزد و كرمان

12- حوضه خاوري يا هامون

1- حوضة درياي خزر 

رودخانه‌هاي اين حوضه كه مساحت آن به 173،300 كيلومتر مربع مي‌رسد به سوي درياي خزر جريان دارند. حوضة مزبور داراي شيب زياد بوده و بيشترين اختلاف ارتفاع حوضه‌هاي كشور را كه بالغ بر 5500 متر است، به خود اختصاص داده است. به همين مناسبت رودخانه‌هاي ارس، سفيدرود، هراز و اترك كه داراي حوضه‌هاي آبريز كوهستاني پهناوري هستند، از طول كم و شيب زياد برخوردار هستند و حوضة آبريز آنها غالباً از جنگل پوشيده است.

از آنجائي كه ريزشهاي جوي سالانة اين حوضه غالباً بصورت باران مي‌باشد، از اين رو آب شدن برفهاي زمستاني تأثير چنداني در تأمين آب روخانه‌هاي آن ندارد و پوشش گياهي متراكم كه در غالب اراضي اين حوضه به چشم مي‌خورد، موجب تعديل جريان آب آنها مي‌گردد. بطور كلي تغييرات روزانه آبدهي رودخانه‌هاي اين حوضه زياد است و توزيع فصلي آنها دستخوش تغييرات چنداني نيست.

رودخانه‌هاي ارس، سفيدرود، هراز و اترك از نظر وسعت حوضة آبريز و ويژگيهاي اقليمي و كليماتولوژي با ديگر رودخانه‌هاي حوضة درياي خزر متفاوت هستند و آب آنها عمدتاً از ذوب تدريجي برفهاي زمستاني تأمين مي‌گردد. افزون بر آن چشمه‌سارهاي فراواني كه از فرو رفتن ريزشهاي سالانه به ويژه در ارتفاعات پديد آمده‌اند، بر نظم آبدهي آنها كمك مي‌كند.

در حوضه‌هاي درياي خزر سيزده رودخانه با مساحت آبريز بيش از هزار كيلومتر مربع وجود دارد كه ارس و سفيدرود بزرگترين آنها محسوب مي‌گردند. رودخانه‌هاي اين حوضه از نظر رژيم آبدهي به سه گروه تقسيم مي‌گردند:



الف- رودخانه‌هايي كه داراي حوضة آبريز وسيع كوهستاني هستند و بيش از نيمي از ريزشهاي جوي آنها را برف تشكيل مي‌دهد. اين رودخانه‌ها در اثر ذوب برف در فصل بهار پر آب مي‌گردند و بر عكس آبدهي آنها در فصل تابستان به كمترين ميزان خود مي‌رسد. رودخانه‌هاي ارس، سفيدرود، هراز و اترك از اين گروه بشمار مي‌آيند.

ب- رودخانه‌هايي كه بخشي از حوضة آبريز آنها را نواحي كوهستاني مرتفع و بخشي ديگر را نواحي كم‌ارتفاع مشرف به درياي خزر تشكيل مي‌دهد. رژيم اين رودخانه‌ها تحت تأثير ريزش توأم برف نواحي كوهستاني و باران مناطق كم‌ارتفاع قرار دارد و در مقايسه با رودخانه‌هاي گروه الف، از توزيع فصلي يكنواخت‌تري برخوردارند. رودخانه‌هايي چون گرگان، تجن، تالار، پل‌رود و شفارود جزو اين گروه بشمار مي‌آيند.

ج -خانه‌هايي كه قسمت عمده حوضة آبريز آنها را مناطق جنگلي تشكيل مي‌دهد و عمدتاً از ريزش باران تغذيه مي‌گردند. اين رودخانه‌ها بيشتر سيلابي هستند و از جريان آب دائمي ناچيزي برخوردارند و آبدهي فصلي تقريباً متعادلي دارند. كليه رودخانه‌هاي كوچك اين حوضه، جزو اين دسته محسوب مي‌گردند.

2- حوضة خليج فارس و درياي عمان 

اين حوضه با مساحت 437،150 كيلومتر مربع يكي از پهناورترين حوضه‌هاي ايران محسوب مي‌گردد و رودخانه‌هاي واقع در باختر و جنوب باختري و جنوب آب‌پخشان كوههاي زاگرس و بشاگرد و بلوچستان را در بر مي‌گيرد.

در حوضة خليج فارس و درياي عمان جمعاً 29 رودخانه با مساحت آبريز بيش از 1000 كيلومتر مربع وجود دارد كه يا به درون كشور عراق جريان مي‌يابند و پس از پيوستن به رودخانة دجله به خليج فارس مي‌ريزند و يا بطور مستقيم به خليج مزبور و يا درياي عمان وارد مي‌گردند.

بزگترين رودخانه‌هاي اين حوضه به ترتيب از شمال تا جنوب خاوري عبارتند از: سيروان، كرخه، كارون، جراحي، زهره، هله، موند، كل، ميناب و سرباز.

رودخانه‌هاي اين حوضه از نظر رژيم بارندگي و جريان آب به سه گروه زير تقسيم مي‌گردند:

الف- دامنه‌هاي غربي و جنوب غربي زاگرس: در بلنديهاي اين ناحيه كه جزو مناطق پر باران كشور بشمار مي‌رود، قسمت عمدة ريزش در فصلهاي پائيز و زمستان بصورت برف است و آب شدن آنها كه از اواخر فصل زمستان آغاز مي‌گردد و تا اواخر بهار ادامه مي‌يابد، بخش عمدة آب سالانة رودخانه‌هاي آن را تأمين مي‌كند و در تابستان به تغذيه از آب چشمه‌سارها و زه‌كشي‌هاي زيرزميني منحصر مي‌شود و بالطبع از آبدهي آنها بطور منظم كاسته مي‌گردد. باران‌هايي كه گاه در اواخر زمستان و اوايل بهار ريزش مي‌كنند به آب شدن برفها سرعت مي‌بخشند و سيلابهاي بزرگي را به ويژه در دشت خوزستان جاري مي‌سازند. مهمترين رودخانه‌هاي اين گروه كه حدود سي درصد منابع آب سطحي كشور را به خود اختصاص داده‌اند، عبارتند از: زاب كوچك، سيروان، كرخه، دز، كارون، جراحي و زهره.

ب- جنوب استان فارس و هرمزگان: رودخانه‌هاي اين حوضه عمدتاً از ريزش باران تغذيه مي‌شوند و ذوب برف در تأمين آب آنها اثر چنداني ندارد، به همين جهت اين رودخانه‌ها بيشتر حالت سيلابي دارند و حجم آب آنها از ميزان بارندگي سالانه كه بيشتر در پاييز و زمستان ريزش مي‌كند، پيروي مي‌نمايد. مهمترين رودخانه‌هاي اين گروه عبارتند از موند و كل و ميناب كه با وجود پهنة شايان توجه حوضه از بارندگي ناچيزي برخوردارند و آبدهي قابل توجهي ندارند.

ج-پخشان‌هاي مشرف به كرانه‌هاي درياي عمان: رودخانه‌هاي اين حوضه كلاً سيلابي هستند و رفتار نامنظمي دارند و علاوه بر دگرگونيهاي فصلي از تغييرات سالانه قابل توجهي نيز برخوردارند. (بطور نمونه آمارهاي درازمدتي كه از وضع بارندگي جاسك موجود است، ميزان بارندگي سالانة شهرستان مزبور را بين صفر تا 412 ميلي‌متر نشان مي‌دهد). بارندگيهاي اين منطقه معمولاً در چند نويت و با شدت زياد روي مي‌دهد و سيلابهاي بزرگ و كوتاه‌مدتي را در رودخانه‌هاي اين منطقه به راه مي‌اندازد و در بقية فصلهاي سال آنها را به خشكرودهاي ناقابلي كه اندك آب آنها به تراوش چشمه‌سارهاي معدود و زهكشيهاي زيرزميني غير‌قابل توجه بستگي دارد، مبدل مي‌سازد. رودخانه‌هاي سرباز و كاجو و كهير و جگين از اين گونه رودخانه‌ها بشمار مي‌آيند.

  3- حوضة درياچة اروميه     

مساحت اين حوضه 50،850 كيلومتر مربع است و رودخانه‌هاي آن كلاً به درياچة اروميه مي‌ريزند. آب اين رودخانه‌ها كه از باران و برف تأمين مي‌گردد، عمدتاً در فصل بهار جريان دارد و در تابستان‌ها از حجم آن به ميزان قابل توجهي كاسته مي‌شود. در اين حوضه هشت رودخانه با مساحت آبريز بيش از هزار كيلومتر مربع وجود دارد و زرينه‌رود بزرگترين و مهمترين آنها بشمار مي‌آيد.

 

4- حوضة درياچة نمك قم  

مساحت اين حوضه 89،650 كيلومتر مربع است و آبهاي سطحي آن كلاً به درياچة نمك قم مي‌ريزد و بخش بسيار ناچيز و كوچكي از آن نيز به درياچة حوض‌سلطان و كوير ميغان و دشت جنوبي قزوين وارد مي‌گردد. رودخانه‌هاي جاجرود، كرج، شور، قره‌چاي و قمرود كه از آب شدن برفهاي زمستاني ريخته شده در ارتفاعات تأمين مي‌گردد، در اين حوضه جاي دارند. آبدهي اين رودخانه‌ها در فصل بهار به حداكثر مي‌رسد و در در ديگر فصلهاي سال به ويژه تابستان به چشمه‌سارها و زهكشيهاي زيرزميني منحصر مي‌شود. در اين حوضه شش رودخانه با مساحت آبريز بيش از هزار كيلومتر مربع وجود دارد كه رودخانة شور و قره‌چاي و قمرود بزرگترين آنها محسوب مي‌شوند.

 

5- حوضة اصفهان و سيرجان  

اين حوضه كه از حوضه‌هاي كوچك باتلاق گاوخوني، كوير ابركوه، شوره‌زار مروس و كوير سيرجان تشكيل يافته است، داراي 90،700 كيلومتر مربع مساحت است و زاينده‌رود بزرگترين رودخانة آن بشمار مي‌آيد. آب اين رودخانه از ذوب شدن برفهائي كه در پائيز و زمستان در كوهستانهاي باختري استان اصفهان و شمال استان چهار‌ محال و بختياري باريده است تأمين مي‌گردد و بهمين مناسبت آبدهي آن طبيعتاً در فصل بهار به حداكثر خود مي‌رسد. احداث تونل كوهرنگ و انتقال آب كوهرنگ به زاينده‌رود بر حجم آب آن افزوده و رفتار آن را تقريباً منظم ساخته است.

كمبود بارندگي به ويژه در بخشهاي جنوبي و خاوري اين حوضه، ديگر رودخانه‌هاي آن را از اهميت انداخته و غالب آنها را به رودخانه‌هاي فصلي و خشكرودها و مسيلهاي چندي مبدل ساخته است.

 

6- حوضة نيريز يا بختگان  

اين حوضه با مساحت 31،000 كيلومتر مربع از حوضه‌هاي فرعي درياچة كافتر، درياچة بختگان و درياچة مهارلو تشكيل مي‌يابد و رودخانة كر مهمترين رود اين منطقه محسوب مي‌شود. آب اين رودخانه از ذوب برفهايي كه در فصل پائيز و زمستان در ارتفاعات شمالي و شمال باختري استان فارس باريده‌اند تأمين مي‌شود و به همين دليل ميزان آب آن در فصل بهار به حداكثر مي‌رسد و در فصل تابستان بطور چشمگيري كاهش مي‌يابد. كمبود ريزشهاي جوي موجب گرديده تا ديگر رودخانه‌هاي اين حوضه به رودهاي فصلي كم‌اهميت و خشكرود و مسيلهاي كوچك چندي مبدل گردند.

 

7- حوضة جازموريان  

اين حوضه با مساحتي برابر 69،600 كيلومتر مربع در جنوب خاوري ايران و بين رشته‌كوههاي بشاگرد (در جنوب) و جبال بارز (در شمال) جاي دارد و آبهاي سطحي آن كلاً به هامون جزموريان مي‌ريزد. در اين حوضه پنج رودخانه با مساحت آبريز بيش از هزار كيلومتر مربع وجود دارد كه هليل‌رود بزرگترين آنهاست. حجم آب اين رودخانه تابع ذوب شدن برفهاي انباشته شده در كوههاي استان كرمان و ريزش باران است و غالباً سيلاب بزرگي در آن جريان مي‌يابد. كمبود ريزشهاي جوي و بالا بودن درجة حرارت و ميزان تبخير، ديگر رودهاي اين حوضه را به صورت رودهاي كم‌آب فصلي و خشكرود و مسيل در‌آورده است.

  8- حوضة دشت كوير  

اين حوضه از حوضه‌هاي كوچكتري چون كوير حاج علي‌قلي، كوير نمك و دشت گناباد تشكيل مي‌يابد و مساحت آن به 227،400 كيلومتر مربع بالغ مي‌گردد. حوضة دشت كوير يكي از كم‌باران‌ترين و خشك‌ترين مناطق كشور است و به همين دليل رودخانه‌هاي مهم و قابل توجهي در آن ديده نمي‌شود.

از رودخانه‌هاي قابل توجه اين حوضه به حبله‌رود و كال‌شور جاجرم كه يكي از طويل‌ترين رودخانه‌هاي ايران است، مي‌توان اشاره نمود.

 9- حوزة كوير لوت  

مساحت اين حوضه كه كم‌باران‌ترين و خشك‌ترين حوضه‌هاي ايران است به199،000 كيلومتر مربع بالغ مي‌گردد و از مهمترين رودخانه‌هاي آن كه كلاً سيلابي و فصلي هستند مي‌توان به رودخانة تهرود واقع در استان كرمان اشاره كرد.

حوضة كوير لوت از حوضه‌هاي كوچك‌تري چون نمكزار طبس، دغ محمد‌آباد، كوير ساغند، شوره‌زارهاي شمال خاوري شهرستان بافق و كوير سرجنگل تشكيل يافته است.

 

10- حوضة اردستان و يزد و كرمان  

اين حوضه كه با مساحت 99،800 كيلومتر مربع يكي از خشك‌ترين و بي‌آب‌ترين حوضه‌هاي ايران بشمار مي‌آيد، از حوضه‌هاي كوچك‌تري چون دغ‌سرخ، كوير سياه‌كو، كوير درانجير، دشت جنوب خاوري يزد، شنزار كشكوئيه، دشت كويرات و شنزارهاي جنوب كرمان تشكيل يافته است.

رودخانه‌هاي اين حوضه تحت تأثير بارندگيهاي نامنظم، حالت سيلابي دارند و در تمام فصلهاي سال خشك و بي‌آب هستند.

 

11- حوضة صحراي قره‌قوم  

مساحت اين حوضه 43،550 كيلومتر مربع است و يكي از حوضه‌هاي كم‌باران ايران محسوب مي‌گردد. به همين مناسبت رودهاي آن حالت سيلابي و فصلي دارند و رودهاي كشف‌رود و جام‌رود از مهمترين آنها بشمار مي‌آيند. هري‌رود نيز كه رودخانة اصلي اين حوضه محسوب مي‌شود، از ارتفاعات مركزي افغانستان سرچشمه مي‌گيرد و پس از طي بخشي از مرز ايران و افغانستان به اين حوضه مي‌ريزد.

 

12- حوضة خاوري يا هامون  

مساحت اين حوضه 109،850 كيلومتر مربع است و از حوضه‌هاي كوچك‌تري چون نمكزار خواف، دغ‌ شكافته، دغ بالا، دغ پترگان، دغ توندي، درياچة نمكزار، درياچة هامون صابري، لورگ‌شتران، درياچة هامون، هامون گودزره، درياچة كرگي، هامون ماشكل و نمكزاركپ تشكيل يافته است. اين حوضه نيز از جمله كم‌باران‌ترين و خشك‌ترين حوضه‌هاي ايران محسوب مي‌شود و رودهاي هيرمند و ماشكل مهمترين رودهاي آن بشمار مي‌آيند.

غير از رودخانة هيرمند كه از كوههاي بابا، در خاك افغانستان سرچشمه مي‌گيرد، ساير رودخانه‌هاي اين حوضه فصلي و سيلابي هستند و اهميت چنداني ندارند.



فهرست و مشخصات کلي رودخانه هاي کشور

      

نام استان    رديف    نام رودخانه    مساحت حوضه آبخيز

(كيلومترمربع)    طول رودخانه (كيلومتر)‌    دبي متوسط

(مترمكعب بر ثانيه)

اصفهان    1    خوانسار    90    40     

    2    شورمباركه    130    70     

    3    گازرگاه    105    45     

    4    مرغاب    90    40     

    5    زاينده رود    27100    405    1053

آذربايجان غربي    1    الند    781    53     

    2    زرينه رود    11850    302    1813

    3    سيمينه رود    4000    173    574

    4    قطور چاي    8600    200    470

    5    نازلوچاي    1975    95    413

آذربايجان شرقي    1    آجي چاي    7432    77     

    2    آيدوغموش    1500    132    183

    3    ارس    39050    910    5700

    4    اهرچاي    3035    132    160

    5    بالهارود    1643    75     

    6    صوفي چاي    754    55    110

ايلام    1    چرداول    2522    203     

    2    چنگوله    1200    84     

    3    دره شهر    35    15     

    4    دويرج    1208    188    156

    5    سيمره               

    6    كنجانچم    2400    90     

    7    كنگير    1110    100     

    8    ميمه    2800    145     

مازندران    1    اترك    27546    214     

    2    بابلرود    1430    67/5     

    3    چالكرود    420/63    37     

    4    چالوس    555    50     

    5    خيرود    210    26     

    6    صفارود    140    21     

    7    تالار    2478    121     

    8    گرگانرود    10660    260     

هرمزگان    1    جاماش    1048    118     

    2    جغين    3225    67/5     

    3    حاجي آباد    788    65     

    4    كل    39500    360     

    5    ميناب    6900    240     

چهار محال و بختياري    1    ارمند كارون    9983    198/5     

    2    بازفت    2169    162/2     

    3    خرسان    8926    242     

    4    كيار    1520    105/1     

بوشهر    1    دالكي    5800    170    444

    2    شاهپور    3990    300     

    3    شورمباركه    1500    70     

    4    مند    38550    685    1378

    5    حله    10350    230    170

تهران    1    قمرود    14200    288    150

    2    گلابدره    20    4     

    3    جاجرود    2600    140    253

    4    كرج    2800    245    499

    5    سولقان         33    88

خراسان    1    اترك    560    36     

    2    قره تيكان    871/94    58     

    3    كشف رود    16200    300    67

خوزستان    1    زهره    3096    140     

    2    دز    17813    510     

    3    كارون    60737    800     

    4    كرخه    43183    900     

    5    مارون    5375    422     

    6    هنديجان    13073    415     

زنجان    1    شاهرود    848    44/5     

    2    قزل اوزن    50000    223     

    3    زنجانرود    4500    142    195

سمنان    1    حبله رود    3209    10     

    2    دامغان    1310    20     

    3    چشمه علي         65     

سيتان و بلوچستان    1    سرباز    8910    212/5     

    2    كاجو    3750    475     

    3    ماشكيد    16850    240     

    4    هيرمند         1390    2200

فارس    1    دالكي    5210    150     

    2    كر    16500    280    610

كردستان    1    قشلاق    19125    45     

    2    تلوار    38312    60     

    3    زريوار    15000    20     

    4    قزلجه سو    980    25     

    5    گاورود    215625    125     

كرمان    1    آببخشاء    1123/6    57/5     

    2    آبدر    26/9    10     

    3    شور جيرفت    1297/5    79     

    4    هليل    7600    350     

لرستان    1    تيره و سيلاخور    2400    78/5     

    2    خرم آباد    1590    49/7     

    3    كشكان    9120    230/5     

گيلان    1    سفيدرود    58250    765     

    2    آستاراچاي         33     

    3    پلرود    2000    82     

مركزي    1    قره چاي    9060    302     

    2    مزلقان    300    40     

همدان    1    گاماسياب    7770    270     

يزد    1    آويج    201    30     

    2    ندوشن    1108    57     

    3    ميانكوه    657    42/7     

     



منبع: وزارت نيرو











بهره برداري از مصالح رودخانه اي

امروزه در سرتاسر جهان و از جمله در ايران، ا نواع مصالح رودخانه اي‌ ‌‌‌ شامل شن و ماسه ، قلوه سنگ و مصالح ريز دانه در زندگي بشر و بويژه در فعاليتهاي عمراني و صنعتي كاربردهاي مختلفي پيدا كرده است و روزانه هزاران تن از انواع اين مصالح از بستر و كناره هاي رودخانه هاي مختلف كشور حفاري و برداشت ميگردد. زمينه هاي استفاده متفاوتي را ميتوان براي مصالح رودخانه اي ذكر نمود كه از جمله آنها توليد بتن است و ميتوان گفت تقريباً  75 در صد بتن را شن و ماسه تشكيل ميدهد. امروزه در احداث ابنيه هاي ساختمانها، سدها ، پلها و راهها بطور گسترده از بتن استفاده ميگردد. در راه سازي نيز از زيرسازي آن تا آسفالت رويه جاده ها شن و ماسه بعنوان اركان اصلي ساخت شناخته ميشود.در احداث خاكريزها ، فيلترها و صنايعي همچون شيشه سازي ، موزائيك سازي و ... نيز استفاده از شن و ماسه كاربرد فراواني دارد. شن و ماسه رودخانه اي كه در معرض انتقال ممتد در آب بوده اند منابع مشخصاً  مطلوبي از مصالح هستند زيرا مواد ضعيف و سست آنها توسط سايش حذف و شن و ماسه بادوام، گردشده و با دانه بندي مناسب بجا گذاشته است. همين امـر باعث گرديــده كه اين منابـع نياز بـه فرآگيري كمتــري داشته و از طرفــي سهل الوصول بودن آن و نزديكي به جاده هاي حمل و نقل و محل مصرف كه نهايتاً بالا بردن ارزش اقتصادي آن را رقم ميزند از جمله دلايلي است كه استفاده روزافزون آن را نسبت به مصالح كوهي بدنبال داشته است.

 

 



مكانهاي ترسيب شن و ماسه در رودخانه ها

پس از اينكه ذرات سنگي بر اثر هوازدگي از سنگ مادر جدا شدند توسط عوامل مختلفي  كه مهمترين آن آب است به پايين دست حمل ميشوند افزايش مقدار آب و سرعت جريان دو عامل مهم در بالابردن ظرفيت حمل رودخانه به شمار مي آيند از اينرو در هرجا انرژي رود كاهش يابد آنچه را كه ديگر قادر به حملش نيست ترسيب خواهد نمود.در چنين شرايطي ابتدا ذرات درشت تر و بعد بتدريج ريزتر ته نشين ميشود.

در نواحي كوهستاني حجم مواد رسوب شده توسط رودخانه كم و ذرات درشت و گوشه دارند و در قسمتهاي پاياني رود به علت انرژي كم آب عمدتاً لاي و رس است بنابراين معمولاً قسمتهاي مياني رود مكانهاي مناسبي از شن و ماسه را در خود جاي ميدهد.

آبرفتهاي بستر رود را علاوه بر كف رودهاي فعلي در شاخه هاي قديمي رود كه امروزه كاملاً خشك است و نيز مسيل ها ميتوان يافت. در مكانهايي كه رودخانه به درياچه طبيعي يا مصنوعي مثل سدها برخورد ميكند و يا در محل تقاطع رودخانه هاي فرعي به اصلي عموماً منابع غني از شن و ماسه را ميتوان جستجو نمود . از مكانهاي مناسب ديگر مخروط افكنه ها ميباشد كه محل ورود رودخانه از كوهستان به دشت است. همچنين در طرف محدب قوسهاي داخلي به دليل سرعت كم آب در آنها ترسيب شن و ماسه به راحتي انجام مي پذيرد.

اثرات برداشت صحيح شن و ماسه از رودخانه ها

اعمال مديريت صحيح و مناسب در برداشت شن و ماسه از رودخانه ها ميتواند در احياء رودخانه آثار مثبتي فراواني داشته باشد كه ذيلاً به مهمترين آنها اشاره ميشود.

برداشت شن و ماسه از قوس داخلي رودخانه باعث ميشود كه جهت جريان به سمت قوس داخلي متمايل شده و از تند شدن قوس دهانه ها جلوگيري شود. ضمناً با اينكه ظرفيت عبور سيلاب افزايش يافته و عدم جابجايي عرضي و نهايتاً پايداري بستر را خواهيم داشت.

استخراج شن و ماسه از جزاير رسوبي كوچك كه عمدتاً در رودخانه هاي شرياني و يا پشت بندهاي انحرافي اتفاق مي افتد در نهايت حذف اين جزاير را بدنبال دارد كه با اين كار ضمن كاهش ضريب زبري و افزايش سطح مقطع افزايش ظرفيت عبور سيلاب را خواهيم داشت.

برداشت از محـل برخورد شاخه هاي فرعي بـه اصلي در صورت انجام شدن ، از چنـد شاخه اي شدن رود فرعي جلوگيـري خواهد كرد. برداشت مصالح از بالادست پلها و گاهـاً دهانه آنها از جمله مواردي است كه براي محافظت از پلها ضروري بنظر ميرسد.

هنگام مديريت برداشت مصالح ساختماني علاوه بر ملحوظ داشتن چگونگي برداشتكه كمتريت تغييرات را در رودخانه و پيرامون آن وارد ميكند بايد جهت ساماندهيرودخانه نقاط مناسب برداشت را نيز مد نظر قرار دهيم.

آثار منفي برداشت شن و ماسه از رودخانه

 برداشت بي رويه و غير فني مصالح ساختماني از رودخانه ها كه نوعي دخل وتصرف در آن به شمار مي آيد ، آثار منفي فراواني را به دنبال دارد. بسته به حجم و ميزان برداشت و نيز روش، زمان و مكان برداشت آنها ميتواند در ابعاد هيدروليكي، مرفولوژي، زيست محيطي و اقتصادي نمايان گردد.اين تغييرات محدود به محل استخراج و برداشت نيست بلكه كيلومترها بالاتر و پايين تر از آن ظاهر ميشود. برداشت مصالح رودخانه اي موجب ايجاد حفره هايي در بستر شده و با بهم خوردن تعادل رسوبات رودخانه سيب ميشود كه ظرفيت حمل رودخانه را در پايين دست گودال بيشتر كرده و موجبات كف كني آن را فراهم آورد و اين تغييير،  پارامترهايي نظير شيب بستر و عمق جريان را دستخوش تغيير ميكند. در حالتي كه عمق برداشت به گونه اي باشد كه جريان آبشاري در گودال بوجود آيد اين فرسايش ميتواند پس رونده شده و بالا دست گودال را نيز تهديد ميكند. حفاري حاشيه رودخانه نيز موجب انحراف آب به اين قسمت و فرسايش كناره هاي رودخانه شده كه اين تغييرات آثار سوئي بر پلها و ابنيه هاي احداثي برروي رودخانه خواهد گذاشت. همچنين برداشت شن و ماسه تعليق مواد رسوبي بستر را بدنبال دارد كه بر روي آبزيان رودخانه اثرات منفي شديدي ايجاد خواهد نمود. نمودار 1 اثرات برداشت بي رويه مصالح رودخانه اي را درتمامي ابعاد بخوبي نمايش ميدهد. در نمودار 2 نيز چگونگي اثرگذاري برداشت شن و ماسه بر تشديد خسارات سيل آورده شده است.